Uchambuzi wa Sheria.85. Tunza Kumbukumbu Muhimu za Mahusiano ya Kiajira

Utangulizi

Ndugu msomaji wa makala za Uchambuzi wa Sheria ambapo tumekuwa tukiichambua Sheria ya Kazi. Katika makala zilizotangulia tumeangalia mambo mbalimbali yanayohusu sheria za kazi na namna zinavyoathiri mahusiano baina ya mfanyakazi na mwajiri. Tumeanza kujifunza kanuni mbalimbali ambazo mwajiri anapaswa kuzingatia pale anapokusudia kuajiri mfanyakazi. Katika makala iliyopita tulijifunza juu ya Kanuni 11 inayohusu na kumtaka mwajiri kulipa kiwango cha Mshahara kinachostahili.

Leo tunakwenda kuangalia Kanuni ya 12 katika mfululizo huu ambayo inamtaka mwajiri kutunza Kumbukumbu muhimu za Mahusiano ya Kiajira. Karibu tujifunze.

Tangu kuanza mfululizo wa makala hizi ya mambo muhimu ya ambayo mwajiri anapaswa kuzingatia pindi anapotaka kumwajiri mfanyakazi ilikuwa na lengo la kujifunza na kuweza kuhakikisha utunzwaji wa taarifa na kumbukumbu muhimu katika masuala ya ajira. Hivyo basi katika Kanuni hii ya 12 tunakwenda kuhitimisha mfululizo huu wa kanuni za kuzingatia katika kuajiri.

Kanuni ya 12

Tunza Kumbukumbu Muhimu za Mahusiano ya Kiajira

Sheria ya Ajira pamoja na mambo mengine imezungumzia suala la malipo ya kazi ambayo mwajiriwa anapaswa kulipwa kutokana na kazi anayoifanya.

Msingi wa kuangalia na kujifunza juu yataratibu za kuweza kuajiri mwajiriwa kwa mujibu wa Sheria za Ajira ni kuhakikisha taarifa muhimu zianzoainisha mahusiano ya kiajira zinapatikana kwa ufasaha kama sheria inavyoelekeza.

Sheria ya Ajira inampa wajibu mwajiri kuhakikisha anatunza kumbukumbu muhimu za mahusiano ya kiajira baina yake na mwajiriwa.

Kifungu cha 15 (1) (a) – (i), (5) cha Sheria ya Ajira kinaeleza;

  (1) Subject to the provisions of subsection (2) of section 19, an employer shall supply an employee, when the employee commences employment, with the following particulars in writing, namely-
name, age, permanent address and sex of the employee;
place of recruitment;
job description;
date of commencement;
form and duration of the contract;
place of work;
hours of work;
remuneration, the method of its calculation, and details of any benefits or payments in kind; and
any other prescribed matter.  
(5) The employer shall keep the written particulars prescribed in subsection (1) for a period of five years after the termination of employment.                    

Kwa tafsiri nyepesi kinaeleza ulazima wa mwajiri kumpatia maelezo ya maandishi mwajiriwa yenye kuhusu taarifa zake binafsi, mahali alipajiriwa, mahali pa kazi, maelezo/majukumu ya kazi, tarehe ya kuanza kazi, aina ya mkataba na muda wake, muda wa kazi, mshahara na ukokotoaji wake n.k

Mwajiri anawajibika kutuza kumbukumbu za kiajira kwa kipindi kisichopungua miaka 5 baada ya ukomo wa ajira.

Tunaona waajiri wengi hawana mfumo madhubuti wa utunzaji wa kumbukumbu za kiajira hivyo kusababisha mgongano usio wa lazima baina ya pande mbili.

Endapo mwajiri atashindwa kutunza kumbukumbu na suala au mgongano ukaibuka baina ya mwajiri na mwajiriwa basi mwajiri atalazimika kuleta kumbukumbu zinazohusu ajira.

Hitimisho

Ni muhimu sana kwa mwajiri pindi atakapoajiri mfanyakazi atengeneze mfumo wa kuweka na kutunza kumbukumbu za kiajira tangu kuajiriwa kwake na endapo kutakuwa na hatua za kinidhamu zozote zilizochukuliwa na mwajiri dhidi ya mwajiriwa. Hii itamsaidia mwajiri kuchukua hatua stahiki katika wakati mwafaka pindi patakapojitokeza mgongano wowote. Zaidi sana itamsaidia mwajiri kutobambikiwa madai na waajiriwa wasio waaminifu wanaotumia mwanya wa kutokuwepo kwa kumbukumbu sahihi za masuala ya kiajira.

Kumbuka ‘kutokujua sheria si utetezi iwapo utatenda kosa lolote tafuta maarifa sahihi ya kisheria yakusaidie kufanya maamuzi sahihi kila siku.

Nakutakia siku njema ndugu yangu.

Isaack Zake, Wakili

Mwandishi Isaack Zake ni wakili wa Mahakama Kuu ya Tanzania wa kujitegemea anayefanya katika ofisi za Uwakili Zake Advocates zilizopo Dar es Salaam, Mtaa wa Bibi Titi Mohamed. Isaack Zake anatoa elimu ya kisheria, ushauri wa kisheria na usimamizi wa kisheria katika maeneo mbalimbali kama Sheria za Kazi, Mirathi, Ndoa, Mikataba na Biashara. Kwa ushauri usisite kuwasiliana naye kwa 0713 888 040 au 0787 466 687 na email zakejr@gmail.com

Uchambuzi wa Sheria.84. Lipa kiwango cha Mshahara kinachostahili

Utangulizi

Ndugu msomaji wa makala za Uchambuzi wa Sheria ambapo tumekuwa tukiichambua Sheria ya Kazi. Katika makala zilizotangulia tumeangalia mambo mbalimbali yanayohusu sheria za kazi na namna zinavyoathiri mahusiano baina ya mfanyakazi na mwajiri. Tumeanza kujifunza kanuni mbalimbali ambazo mwajiri anapaswa kuzingatia pale anapokusudia kuajiri mfanyakazi. Katika makala iliyopita tulijifunza juu ya Kanuni ya 10 inayomwelekeza mwajiri kuhakikisha anamjulisha mwajiriwa haki zake za kiajira.

Leo tunajifunza kanuni ya 11 inayohusu na kumtaka mwajiri kulipa kiwango cha Mshahara kinachostahili. Karibu tujifunze.

Kanuni ya 11

Lipa kiwango cha Mshahara kinachostahili

Sheria ya Ajira pamoja na mambo mengine imezungumzia suala la malipo ya kazi ambayo mwajiriwa anapaswa kulipwa kutokana na kazi anayoifanya.

Malalamiko yamekuwako hasa kwa waajiriwa wakidai wanalipwa mishahara midogo au wanapunjwa malipo yao kutokana na kazi wanazofanya mahali pa kazi.

Hali kadhalika waajiri nao wana malalamiko yao kuhusiana na malipo ambayo wanastahili kulipa wafanyakazi wakidai gharama za uendeshaji shughuli zao ni kubwa kutokana na masuala ya kodi na gharama nyingine hivyo wangetaka malipo ya waajiriwa ya wechini ili waweze kumudu kuendesha shughuli zao.

Kwa msingi huu Sheria ya Ajira ilikuja na suluhisho la kuhakikisha suala la malipo linakuwa na mwongozo wa kisheria kwa kuweka viwango vya chini ambavyo mwajiri anapaswa kuzingatia wakati wote kwa ajili ya kulipa wafanyakazi.

Kifungu cha 26 cha Sheria ya Ajira kinaeleza wazi juu ya ukokotoaji wa viwango vya mshahara kwa wanaofanya kazi kwa siku, wiki au mwezi. Pia Kifungu cha 27 cha Sheria ya Ajira kinaeleza juu ya wajibu wa mwajiri kumlipa mwajiriwa mshahara wake ndani ya muda uliokubaliwa na kuhakikisha malipo hayo yanaambatana na ‘salary slip’ yaani maelezo ya malipo na makato yanayohusika.

Hatahivyo, tunaweza kujua ya kuwa mwajiriwa amelipwa kiwango kinachostahili kwa kuangalia mwongozo wa Sheria ya Taasisi za Kazi, Na.7 ya 2004 ambayo imeunda Bodi ya Mishahara. Bodi hii ya Mishahara ina kazi ya kupitia viwango vya mishahara katika kila sekta ya kazi na kutoa mapendekezo kwa Waziri mwenye dhamana ya ajira kwa lengo la kutoa Tangazo la Kima cha Chini cha Mishahara. Hii ni kwa mujibu wa Kifungu cha 34 – 42 cha Sheria ya Taasisi za Kazi, Na.7 ya 2004.

Mwajiri anawajibika kulipa ‘angalau’ kiwango cha kima cha chini kilichotangazwa na Waziri katika muda husika. Hii ina maana mwajiri anaweza kulipa zaidi ya kiwango cha kima cha chini kilichoanishwa kwenye sheria kutokana na sekta husika.

Endapo makubaliano baina ya mwajiri na mwajiriwa katika mkataba wa ajira yataelekeza mwajiriwa kulipwa kiasi zaidi ya kima cha chini kilichopitishwa na Serikali, basi makubaliano hayo yatatumika kama sheria ya kumbana mwajiri kulipa kiasi hicho.

Mfano mpaka sasa viwango vya kima cha chini vilitangazwa na kuwa Sheria na kuanza kutumika tangu tarehe 1 Julai 2013 kupitia Tangazo la Serikali Na.196 la 2013. Hivyo viwango vilivyoainishwa katika kila sekta ndivyo mwajiri ‘angalau’ anapaswa kulipa waajiriwa na si chini ya hapo.

Mifano ya baadhi ya viwango vya kima cha chini wanavyopaswa kulipwa waajiriwa katika sekta mbalimbali;

  • Sekta ya afya  mshahara usipungue Tsh.132,000/- kwa mwezi
  • Sekta ya Biashara, Viwanda mshahara usipungue Tsh.100,000/- kwa mwezi
  • Sekta ya Taasisi za Kifedha mshahara usipungue Tsh.400,000/- kwa mwezi
  • Sekta ya mawasiliano mshahara usipungue Tsh.400,000/- kwa mwezi
  • Sekta ya elimu ya chekechea, msingi na sekondari za binafsi mshahara usipungue Tsh.140,000/- kwa mwezi
  • Sekta ya wafanyakazi wa nyumbani mshahara usipungue Tsh.80,000/- kwa mwezi kwa wafanyakazi wasiolala katika nyumba wanayofanya kazi na usipungue Tsh.40,000/- kwa mwezi kwa wafanyakazi ambao wanakaa katika nyumba husika.

Hii ni baadhi tu ya mifano ya maeneo mbalimbali ya kisekta ambapo kima cha chini kimeainishwa.

Eneo ambalo wamekuwa wakiathiriwa sana na kutolipwa mishahara stahili ni wanaofanya katika kazi za nyumbani. Waajiri wengi hatuwatendei haki wafanyakazi hawa. Mara nyingi mishahara yao hailipwi kabisa au hulipwa chini ya kiwango. Kama na sisi tumeajiriwa mahali tunalalamika juu ya kupunjwa mishahara ni lazima kujikagua, je, tunalipa tuliowaajiri inavyostahili?

Ieleweke ya kuwa mishahara hii sio ukomo au mwongozo wa mwajiri kulipa hivi bali ni lazima aangalie suala la vigezo na utaalam wa wale waajiriwa. Pia mahali pengine pa ajira kuna madaraja ya kupanga namna mishahara inavyopaswa kulipwa kwa usawa na haki.

Muhimu kuhakikisha ya kuwa waajiriwa wanapata stahili zao kama sheria inavyoelekeza.

Mwajiri anayelipa chini ya kima cha kisheria anatenda kosa ambalo anaweza kushtakiwa na kulipa faini na kisha kumrudishia fidia mwajiriwa mapunjo yote yaliyofanyika kwa kipindi chote cha ajira. Hivyo ni muhimu kuhakikisha unalipa kwa mujibu wa sheria na mkataba wa ajira ulioingia na mwajiriwa.

Kumbuka ‘kutokujua sheria si utetezi iwapo utatenda kosa lolote tafuta maarifa sahihi ya kisheria yakusaidie kufanya maamuzi sahihi kila siku.

Nakutakia siku njema ndugu yangu.

Isaack Zake, Wakili

Mwandishi Isaack Zake ni wakili wa Mahakama Kuu ya Tanzania wa kujitegemea anayefanya katika ofisi za Uwakili Zake Advocates zilizopo Dar es Salaam, Mtaa wa Bibi Titi Mohamed. Isaack Zake anatoa elimu ya kisheria, ushauri wa kisheria na usimamizi wa kisheria katika maeneo mbalimbali kama Sheria za Kazi, Mirathi, Ndoa, Mikataba na Biashara. Kwa ushauri usisite kuwasiliana naye kwa 0713 888 040 au 0787 466 687 na email zakejr@gmail.com

Uchambuzi wa Sheria.60. Ufanye nini endapo umekatwa mshahara bila utaratibu?


Utangulizi

Ndugu msomaji wa makala za Uchambuzi wa Sheria ambapo tumekuwa tukiichambua Sheria ya Kazi. Katika makala iliyopita tumeweza kujibu swali juu ya mamlaka ya mwajiri kumkata mfanyakazi mshahara pasipo utaratibu. Leo tunakweda kujibu swali ya kwamba nini mfanyakazi anaweza kufanya endapo atakatwa mshahara pasipo utaratibu. Karibu tujifunze.

Hali ya Wafanyakazi

Wafanyakazi wengi wanaokutwa katika adha ya kukatwa mishahara au kuzuiliwa mishahara yao na waajiri wanabaki na hali ya kulalamika tu pasipo kuchukua hatua mapema. Uzoefu unaonesha mfanyakazi anaweza kuendelea kufanya kazi katika mazingira hayo ya mapunjo au kukosa kabisa mshahara ili mradi tu aendelee kuwa kazini. Wapo wafanyakazi wanadai mishahara hadi ya mwaka mzima na zaidi kwa mwajiri na hawajachukua hatua yoyote.

Ni muhimu mfanyakazi kufahamu ya kuwa mshahara ni haki yake endapo amefanya kazi katika kipindi husika. Mfanyakazi anapaswa kujua hatua za kuchukua ili kuweza kudai haki yake ndani ya muda wa kisheria.

Mambo ya Msingi ya Mfanyakazi kufanya ili kudai mishahara

  1. Kutambua muda wa ukomo wa madai ya mishahara

Sheria ya Ajira imeweka ukomo juu ya madai ya haki mbalimbali zinazopatikana ndani ya sheria. Upande wowote hauwezi kwenda mbele ya Tume kwa muda unaotaka wenyewe bali unaongozwa na sheria. Sheria ya ajira inaeleza wazi kuwa ukomo wa madai juu ya mishahara ni siku 60. Mfanyakazi anapaswa kuchukua hatua za kudai mwajiri ndani ya siku 60 endapo mshahara wake umekatwa au kutokulipwa. Wafanyakazi wengi hawachukui hatua mapema na wanaacha madeni dhidi ya mwajiri kulimbikizwa kitu ambacho kinaweza kusababisha kukosa kwa haki yao. Ni muhimu sana kuzingatia muda wa kisheria ili uweze kudai madai ya mishahara ndani ya muda.

2. Kuchukua hatua za kudai kwa maandishi

Ni wafanyakazi wachache sana wenye ujasiri wa kuweza kuwaandikia waajiri wao madai yao. Wafanyakazi wengi ni waoga au hawana ujasiri wa kueleza kwa maandishi kile wanachomdai mwajiri. Endapo mshahara wako au malipo yako yoyote yatapunguzwa au utayakosa basi chukua hatua ya kuandika kwa mwajiri ili aweze kutoa ufafanuzi au kulipa madai hayo mapema. Wafanyakazi wengi wana hofu ya kwamba wakichukua hatua hiyo basi kuna uwezekano wa ajira yao kusitishwa. Mwajiri makini hawezi kusitisha ajira yako kwa kigezo cha kuulizia haki zako. Ni muhimu kutumia njia hiyo kwani itakuwa sababu na ushahidi kuwa ulichukua hatua mapema.

3. Kufungua shauri Tume

Endapo mwajiri anaonesha hana nia ya kukulipa madai yako ya mshahara basi hatua nyingine unayoweza kuchukua ni kufungua mgogoro mbele ya Tume ya Usuluhishi na Uamuzi. Mgogoro huu wa madai ya mshahara ni lazima ufunguliwe ndani ya siku 60 tangu mwajiri kuvunja haki yako. Tume itasikiliza mgogoro huo na kutoa uamuzi kama inavyostahili. Eneo hili pia wafanyakazi wanakuwa waoga kumfungulia shauri mwajiri ili hali bado yupo kazini. Ni muhimu kufahamu kuwa mwajiri anaporuhusiwa kuvunja haki yako kidogo kidogo basi unaweza kujikuta hata unasitishwa ajira yako pasipo kufuata utaratibu wa kisheria.

4. Kujiuzulu kazi

Hii ni hatua ngumu sana kwa mfanyakazi kuichukua lakini hana budi kuichukua inapobidi kufanya hivyo. Endapo mwajiri atakataa kwa muda mrefu kukulipa mishahara yako basi unaweza kuandika barua ya kuacha kazi na kisha kufungua shauri mbele ya Tume. Aina hii ya kujiuzulu si kwa hiyari yako bali mazingira yaliyotengenezwa na mwajiri kwa kutokukulipa mishahara na madai yako imepelekea wewe kujiuzulu. Unaweza kufungua shauri husika na kudai fidia dhidi ya mwajiri kwa kusababisha ujiuzulu kazi.

Hitimisho

Kama tulivyoona katika mfululizo wa makala hizi mbili ya kwamba si haki kwa mwajiri kuzuia mshahara au kufanya makato ya mshahara wa mfanyakazi pasipo sababu za msingi za kisheria. Pia mfanyakazi hupaswi kusubiri haki hii endapo itavunjwa unapaswa kuchukua hatua mapema ili kuepusha hasara kubwa utakayopata endapo utachelewa kuwasilisha malalamiko yako mbele ya Tume ndani ya muda.

Kwa ushauri zaidi usisite kuwasiliana nasi kama inavyoelekezwa hapo chini katika makala hii.

Kumbuka ‘kutokujua sheria si utetezi iwapo utatenda kosa lolote tafuta maarifa sahihi ya kisheria yakusaidie kufanya maamuzi sahihi kila siku.

Nakutakia siku njema ndugu yangu.

Mwandishi Isaack Zake ni wakili wa Mahakama Kuu ya Tanzania wa kujitegemea anayefanya katika ofisi za Uwakili Zake Advocates zilizopo Dar es Salaam, Mtaa wa Bibi Titi Mohamed. Isaack Zake anatoa elimu ya kisheria, ushauri wa kisheria na usimamizi wa kisheria katika maeneo mbalimbali kama Sheria za Kazi, Mirathi, Ndoa, Mikataba na Biashara. Kwa ushauri usisite kuwasiliana naye kwa 0713 888 040 au 0787 466 687 na email zakejr@gmail.com

Sheria Leo.131. Mambo 5 Muhimu ya Kisheria Kuzingatia 2019

S

Utangulizi

Karibu sana ndugu msomaji na mfuatiliaji wa ukurasa huu wa Sheria Leo kwenye mtandao wako wa Uliza Sheria. Kama kawaida yetu lengo la kukuletea makala hizi fupi ni kukusaidia kuishi kwa mujibu wa sheria kila siku. Leo tumeukaribisha mwaka mpya wa 2019, tunamshukuru Mungu aliyetupa kibali kuvuka salama hata sasa. Makala ya leo ni kwa ajili ya kujiandaa na maisha yetu katika kuishi kwa mujibu wa sheria siku ambazo Mungu atatujalia katika mwaka huu. Karibu sana katika makala yetu ya msingi kwa siku ya leo.

Umuhimu wa Sheria

Katika makala nyingi zilizotangulia na hasa msingi wa kutoa mafunzo haya ya kisheria ni kusisitiza kwa jamii nzima kutambua umuhimu wa sheria katika maisha yetu ya kila siku. Sheria ndio kiongozi wa maisha yetu ndio mfumo na kanuni tunazopaswa kuzingatia kila iitwapo leo. Sheria zinatungwa na mamlaka za Bunge, kusimamiwa na Serikali na kupata tafsiri kutoka Mahakamani.

Naamini ni makusudi ya kila mmoja wetu kuishi kwa mujibu wa sheria, yaani asipatwe na matatizo ya kuvunja sheria. Hatahivyo, ni miongoni mwetu katika mwaka huu tunaweza kujikuta tumevunja sheria au kupata matatizo ya kisheria na hatimaye kupata adhabu. Wapo watu wengi magerezani au katika mahakama au vituo vya Polisi kwa kutokuzingatia mambo ya msingi ambayo katika siku ya leo ningependa kukushirikisha ili angalau yakusaidie kupunguza hatari ya kuvunja sheria na kujikuta katika adhabu.

Mambo 5 ya Kisheria ya Msingi kuzingatia 2019

Katika makala yetu ya leo, ninakuletea mambo 5 ya msingi ambayo mimi na wewe tunapaswa kuyazingatia katika kuishi kwa mujibu wa sheria ndani ya mwaka huu wa 2019. Karibu tujifunze.

  1. Tafuta Elimu ya Kisheria

Taaluma ya kisheria ni mojawapo ambayo ina watu wachache sana ambao wameisoma na kuifanyia kazi japokuwa sheria inapaswa kutumiwa na kila mmoja wetu. Si wananchi wote ambao wamepata nafasi ya kujifunza masuala ya kisheria ingawa ni wananchi wote wanapaswa kuishi kwa mujibu wa sheria. Katika zama hizi za sayansi na teknolojia ikiwa mtu unataka au una nia ya kujifunza jambo lolote inawezekana kwa kupitia vitabu mbalimbali, makala au mitandao ya intaneti. Kwa vyovyote vile mwaka huu weka nia na malengo ya kujifunza mambo mbali mbali ya kisheria kwa ajili ya maisha yako. Kumbuka usemi usemao ‘kutokujua sheria si utetezi endapo utafanya kosa kinyume na sheria’. Mahakama au washitaki wako hawatakubali sababu yako ya kusema hukujua kama matendo yako yalikuwa kinyume cha sheria. Hivyo chukua hatua madhubuti kujipanga mwaka huu kwa kupata elimu ya kisheria kwa gharama yoyote.

  • Tafuta Ushauri wa Kisheria

Kila mmoja wetu katika maisha yetu anakuwa na nafasi ya kufanya maamuzi. Wakati mwengine maamuzi tunayofanya hatujui athari zake za mbele au za karibu. Wengi tunafanya maamuzi kwa mazoea kwa kuwa jana tulifanya maamuzi kama hayo na hatukuona madhara. Jambo muhimu sana la kuzingatia katika kuishi maisha kwa mujibu wa sheria mwaka huu ni kupata ushauri wa kisheria endapo unahitaji kufanya maamuzi ya msingi. Mathalani unataka kununua eneo au kuingia makubaliano yoyote, tafuta ushauri wa kisheria kwanza kabla hujafanya maamuzi yanayoweza kuleta hasara. Wengi wanaogopa gharama za kupata ushauri na wanaishia kufanya maamuzi yenye hasara kubwa kwa kukosa ushauri. Kama unafanya jambo ambalo unajua litahitaji utaalamu wa kisheria ni vyema kutafuta ushauri kwanza ndipo ufanye maamuzi.

  • Fuata Sheria

Sheria ni kiongozi. Sheria imewekwa kwa ajili yetu sote ili tuishi kwa amani na ustahimilivu pasipo kukwazana. Kutokana na jamii yetu kuwa na watu wenye utashi tofauti sheria ni muhimu. Unapojua sheria basi chukua hatua kwa kufuata sheria usitafute njia ya mkato katika kutimiza kazi zako au wajibu wako. Wapo wengine wanasema ‘sheria zipo ili zivunjwe’ huu si msemo mzuri kwako kwani gharama ya kuivunja sheria inawezekana kupoteza uhuru wako au kupata hasara kubwa. Tujifunze kufuata sheria katika kila jambo tunalolifanya ili maisha yetu yaendelee kuwa bora siku kwa siku.

  • Weka mambo yako Kisheria

Ni tabia ya watu wengi kutokuwa na maandalizi ya kutosha hasa kwa mambo muhimu sana kwa maisha yao. Unakuta mtu anazo mali lakini hazina nyaraka za uthibitisho kuwa ni zake au amezipata vipi. Hatujui kama tumeingia mwaka huu 2019 endapo tutaumaliza au la. Moja ya eneo lilaloleta migogoro ni masuala ya mirathi ambapo husababishwa na watu kutoandika wosia kueleza juu ya mali zao endapo watafariki. Kama una mali au makubaliano yoyote hakikisha unayaweka kimaandishi na yanajulikana na watu wako wa karibu unaowaamini ili chochote kitakachotokea basi haki yako isipotee.

  • Tafuta Usaidizi wa Kisheria

Hii ni hatua muhimu sana katika kufanikisha maisha yako kwa mujibu wa sheria mwaka huu 2019. Tunafahamu kuwa wataalamu wa kisheria si wengi katika nchi yetu, hata hivyo endapo mtu unayo nia ya dhati ya kupata usaidizi wa kisheria basi utaweza kupata. Wananchi wengi wanaogopa gharama, lakini zipo taasisi zinazotoa usaidizi wa kisheria bure katika masuala ya kisheria. Chukua muda kutafuta usaidizi kuliko kuamini tu akili zako na mwisho wa siku unaweza kujikuta unaingia matatizoni na hata kupoteza uhuru wako kwa kukosa usaidizi wa kisheria au uwakilishi kwenye mashauri mbalimbali. Uzoefu unaonesha wengi wanaofungwa gerezani ni kukosekana uwakilishi wa wanasheria katika mashauri yao.

Hitimisho

Ndugu msomaji wa mtandao wa uliza sheria, hayo ndiyo mambo 5 ya msingi ambayo nimependa kukushirikisha mwaka mpya huu wa 2019 ambayo unapaswa kuyazingatia siku kwa siku. Kwa kuzingatia mambo haya haimaanishi kuwa hautapata misukosuko bali utakuwa katika nafasi nzuri zaidi ya kubabiliana na matatizo au changamoto za kisheria ambazo utakutana nazo.

Nikutakie heri ya mwaka mpya wa 2019 wenye mafanikio katika malengo yako yote, na Mungu atujalie kuanza salama na kuumaliza kwa kupiga hatua kubwa zaidi.

‘Usikwame kwenye tatizo lolote la kisheria wakati unayo nafasi ya kuuliza, uliza sheria uoneshwe njia’

Nakutakia siku njema sana ndugu yangu.

Mwandishi Isaack Zake ni wakili wa kujitegemea anayefanya katika ofisi za Uwakili Zake Advocates zilizopo Dar es Salaam, Mtaa wa Bibi Titi Mohamed. Isaack Zake anatoa elimu ya kisheria, ushauri wa kisheria katika maeneo mbalimbali kama Sheria za Kazi, Mirathi, Ndoa, Mikataba na Biashara. Kwa ushauri usisite kuwasiliana naye kwa 0713 888 040 au 0787 466 687 na email zakejr@gmail.com

Uchambuzi wa Sheria.56. Kujiuzulu kwa Hila

Utangulizi

Ndugu msomaji wa makala za Uchambuzi wa Sheria ambapo tumekuwa tukiichambua Sheria ya Kazi. Mfululizo wa makala zilizopita ulielezea juu ya makosa mbalimbali ambayo yanaweza kupelekea usitishwaji wa ajira ya mfanyakazi. Leo tunaangalia juu ya ‘Kujiuzulu kwa Hila’ Karibu tujifunze.

Maana ya Kujiuzulu

Sheria ya Kazi na Ajira inatambua kuwa mfanyakazi anaweza kusitisha ajira yake kwa kitendo cha kujiuzulu. Kujiuzulu kazi ni kitendo cha hiyari kuacha kazi kwa mfanyakazi kutokana na sababu mbalimbali.

Kanuni za Utendaji Bora zinazotokana na Sheria ya Ajira na Mahusiano Kazini zinaeleza wazi kuwa aina mojawapo ya usitishwaji wa ajira halali ni ule usistishwaji unaofanywa na mfanyakazi. Hii ni kwa mujibu wa Kanuni ya 3 (2) (d) ya Kanuni za Utendaji Bora.

Usitishwaji huu wa mfanyakazi unaweza kufanywa kwa njia ya kujiuzulu kwa kuandika barua au hata kwa mdomo. Pia mfanyakazi anaweza kusitisha ajira yake kwa kutoonekana kazini kwa muda mrefu pasipo kutoa taarifa kwa mwajiri wake.

Kujiuzulu kwa Hila

Kama inavyoonekana kuwa kujiuzulu kwa mfanyakazi ni aina mojawapo ya usitishwaji wa ajira unaotambulika kisheria. Hata hivyo mazingira ya kazi yanaweza kusababisha mfanyakazi kujikuta analazimika kujiuzulu kwa kushawishiwa na mwajiri wake. Huku ndiko kujiuzulu kwa hila.

Mathalani pametokea matatizo ya kiajira mahali pa kazi na mwajiri anakosa namna bora ya kushughulikia matatizo hayo na mfanyakazi wake, njia pekee anayoitumia ni kumshawishi mfanyakazi husika kujiuzulu.

Uzoefu unaonesha kuwa wafanyakazi wengi wanaojiuzulu nafasi zao za kazi si kwamba wametenda kwa hiyari yao, bali kuna mazingira na msukumo fulani ulitengenezwa na mwajiri ili mfanyakazi husika ajiuzulu na ionekane amejiuzulu mwenyewe kwa hiyari.

Zipo sababu kadhaa ambazo zinasababisha wafanyakazi wengi kuingia katika mtego wa kujiuzulu kwa ushawishi wa mwajiri. Hata hivyo katika makala hii tutaangazia sababu kadhaa.

  1. Hofu ya kuchukuliwa hatua za kinidhamu

Katika shuguli za kila siku za mahusiano ya ajira kati ya mwajiri na mfanyakazi yapo mazingira ambayo ni lazima kuna kupishana kiutendaji au kwa kauli. Hali hii inapojitokeza ikiwa mwajiri hana mfumo mzuri wa kushughulikia tabia na mwenendo wa waajiriwa, hukumbilia kutishia kufukuza kazi au kuchukua hatua kali zitakazomnyima haki mfanyakazi. Mfanyakazi hupata hofu, ili kuepuka adhabu ambayo inaweza kuhatarisha maslahi yake ya kipato basi ajiuzulu.

  1. Hofu ya kuchukuliwa hatua za kijinai

Utendaji wa kazi mahali pa kazi pia unaweza kuhusisha matukio ambayo yana viashiria vya makosa ya kijinai. Waajiri wasio waaminifu hutumia mwanya huu kuwatisha wafanyakazi na hata kuwapeleka katika mchakato wa kijinai kwenye taasisi za Polisi au uchunguzi wowote. Ikifika hatua hii wafanyakazi wengi huingia hofu na kwa ushauri au ushawishi wa mwajiri, huamua kujiuzulu ili kuepuka mchakato wa kijinai wa maswala yanayohusishwa na kazi zao.

  1. Hofu ya kuchafuliwa CV na mwajiri

Panapojitokeza makosa ambayo mfanyakazi anahusika moja kwa moja au anahisiwa kuhusika, baadhi ya waajiri huwashawishi wajiuzulu ili wasiwachafulie sifa yao kwa mashirika mengine wanayoweza kwenda kuomba kazi. Wafanyakazi kwa kutokujua nafasi yao na haki zao wanakubali kuacha kazi kwa lengo la kulinda sifa yao kwa ajili ya mahali wanapotaka kwenda kufanya kazi.

 

  1. Hofu ya kukosa maslahi ya kipato

Wapo waajiri wanaowashawishi wafanyakazi kujiuzulu ili angalau waweze kupata kipato fulani. Hali hii inaweza kujitokeza pale ambapo mwajiri anataka kukwepa mchakato wa kupunguza wafanyakazi. Hivyo hutumia njia hii ya kushawishi wafanyakazi waache kazi wenyewe ili angalau awape kiasi kidogo cha kuanzia maisha. Wafanyakazi wengi wanaogopa kupinga kile wanachoelezwa na waajiri kwani wanaona wakikataa kujiuzulu basi itatafutwa sababu yoyote ya kuwaondosha kazini.

  1. Kutokujua haki za mfanyakazi

Hii ndiyo sababu kuu kabisa ambayo inapelekea wafanyakazi kuchukua hatua ya kujiuzulu kutokana na ushawishi wa mwajiri. Wafanyakazi wengi hawajishughulishi kutafuta maarifa yanayolinda haki zao za kiajira, wala kutafuta ushauri kwa wataalam wa sheria za kazi na ajira. Wafanyakazi wengi hutafuta ushauri kwa wenzao ambao wapo nao mahali pa kazi pasipo kujua hata hao wenzao hawana ufahamu au pengine wanatumiwa na mwajiri kuwarubuni waache kazi kwa kujiuzulu.

Hizi ni baadhi ya sababu ambazo zinapelekea wafanyazi kuchukua uamuzi wa kujiuzulu kutokana na kushawishiwa na mwajiri au mawakala wa mwajiri pasipo kuwa na sababu za msingi au hiyari yao wenyewe.

Katika makala inayofuata tutaangalia kwa sehemu athari za maamuzi haya kwa mfanyakazi husika.

‘Mfanyakazi kabla ya kuchukua uamuzi wa kujiuzulu kazi tafakari kwa makini iwapo uamuzi wako ni wa hiyari au la’

 

Kwa ushauri zaidi usisite kuwasiliana nasi kama inavyoelekezwa hapo chini katika makala hii.

Kumbuka ‘kutokujua sheria si utetezi iwapo utatenda kosa lolote tafuta maarifa sahihi ya kisheria yakusaidie kufanya maamuzi sahihi kila siku.

Nakutakia siku njema ndugu yangu.

Mwandishi Isaack Zake ni wakili wa Mahakama Kuu ya Tanzania wa kujitegemea anayefanya katika ofisi za Uwakili Zake Advocates zilizopo Dar es Salaam, Mtaa wa Bibi Titi Mohamed. Isaack Zake anatoa elimu ya kisheria, ushauri wa kisheria na usimamizi wa kisheria katika maeneo mbalimbali kama Sheria za Kazi, Mirathi, Ndoa, Mikataba na Biashara. Kwa ushauri usisite kuwasiliana naye kwa 0713 888 040 au 0787 466 687 na email zakejr@gmail.com

 

Uchambuzi wa Sheria.54. Utendaji chini ya Kiwango

Utangulizi

Ndugu msomaji wa makala za Uchambuzi wa Sheria ambapo tumekuwa tukiichambua Sheria ya Kazi. Katika makala iliyopita tumeona juu yaUzembe Unaoathiri Utendaji wa Kazi. Leo tunaangalia juu kosa la Utendaji chini ya Kiwango. Karibu tujifunze.

Utendaji wa Kaza chini ya Kiwango

Sheria ya Kazi na Ajira inatambua kuwa mfanyakazi anaweza kuachishwa kazi kwa utendaji usioridhisha ‘poor work perfomance’.

Utendaji wa mfanyakazi usioridhisha ni hali ya kiwango cha utendaji chini ya viwango vya kazi vilivyowekwa na mwajiri. Sheria ya ajira inatambua haki ya mwajiri kuweka viwango vya kazi, hivi ni viwango ambavyo wafanyakazi wanapaswa kuvizingatia katika utendaji wao.

Utendaji chini ya kiwango ina maana kuwa mfanyakazi anashindwa kufanya kazi kwa mujibu wa viwango au vigezo vilivyowekwa na mwajiri. Kila mwajiri ana vigezo anavyozingatia katika utendaji na kutimizwa kwa majukumu ya kazi, endapo mfanyakazi ataajiriwa katika nafasi fulani anatarajiwa kufikia viwango hivyo. Kushindwa huko kufikia viwango kunaweza kusababisha kusitishwa kwa ajira yake.

Sheria ya Kazi na Ajira kupitia Kanuni za Utendaji Bora ‘Employment and Labour Relations (Code of Good Prictice)’ inaeleza kuwa mfanyakazi anaweza kuachishwa kazi kwa kosa la utendaji chini ya viwango vilivyowekwa na mwajiri.

‘Unacceptable work performance, behaviour or consistent work performance below average despite at least two written warnings’

Maana yake mfanyakazi anaweza kuchukuliwa hatua za kuachishwa kazi kutokana na utendaji chini ya viwango vilivyowekwa na mwajiri.

Hatua dhidi ya mfanyakazi kwa utendaji chini ya kiwango.

Vipo vigezo vya kisheria vinavyopaswa kuzingatiwa na mwajiri ili kuweza kuchukua hatua dhidi ya mfanyakazi katika suala la utendaji chini ya kiwango cha kazi. Kanuni za Utendaji Bora mahali pa kazi zinaeleza utaratibu huo.

  1. Uwepo wa viwango vya utendaji wa kazi

Sheria inamtaka mwajiri kabla ya kumchukulia hatua mfanyakazi kwa ajili ya utendaji chini ya viwango ni lazima viwepo viwango vya kikazi. Viwango hivi anavyoweka mwajiri vinapaswa kuwa vinafikika na vinafahamika na mfanyakazi husika.

  1. Uchunguzi wa Utendaji chini ya viwango

Kwamba kabla mwajiri hajamchukulia hatua mfanyakazi kwa utendaji chini ya kiwango ni lazima afanye uchunguzi ili kujua ni sababu zipi zinasababisha utendaji huo kuwa chini ya kiwango. Hapa mwajiri anapaswa kupata majibu kuhusu viwango alivyoweka ikiwa ni sahihi vinaweza kufikiwa, sababu za kushindwa kwa mfanyakazi, na endapo mfanyakazi alikuwa na ufahmu juu ya uwepo wa viwango.

  1. Kutoa mwongozo au mafunzo ya ziada

Baada ya kujiridhira kuhusu utendaji chini ya kiwango, mwajiri anapaswa kutoa mafunzo na mwongozo kwa mfanyakazi ili aweze kuboresha utendaji wake. Mwongozo na mafunzo yana lengo la kuimarisha mfanyakazi ili kuweza kumudu majukumu yake ipasavyo. Mwajiri hapaswi kuchukua hatua za kusitisha ajira pasipo kutoa nafasi ya mfanyakazi kuwa bora zaidi kwenye utendaji.

  1. Barua za Onyo

Kama hali ya utendaji wa mfanyakazi inazidi kuwa chini ya viwango, mwajiri anayo fursa ya kutoa barua za onyo kwa mfanyakazi husika akieleza kuwa endapo utendaji wake hautaridhisha basi anaweza kuchukuliwa hatua za kuachishwa kazi. Kanuni zinaeleza kuwa mwajiri anaweza kumwonya mfanyakazi juu ya utendaji wake chini ya viwango hata mara mbili. Ni muhimu kuwa maonyo haya yawe kwa maandishi ili iwe ushahidi kwa upande wa mwajiri kwamba alichukua kila hatua kama sheria inavyotaka.

  1. Kusitisha ajira

Hii ni hatua ya mwisho kabisa inayoweza kuchukuliwa na mwajiri endapo utendaji wa mfanyakazi utaendelea kuwa chini ya viwango. Mwajiri anapaswa kufuata taratibu zote za usitishaji wa ajira kwa kuitisha kikao pamoja na mfanyakazi ambaye atapewa fursa ya kujitetea au kuwakilishwa na mfanyakazi mwenzake au kiongozi wa chama cha wafanyakazi mahali pa kazi. Mwajiri anapaswa kuzingatia utetezi utakaowasilishwa na mfanyakazi na kutoa maamuzi. Uamuzi wa usitishwaji wa ajira utafanyika kwa maandishi.

Huu ndio utaratibu wa kusitisha ajira ya mfanyakazi kutokana na utendaji chini ya viwango vilivyowekwa na mwajiri mahali pa kazi

Hitimisho

Waajiri wengi wanawatuhumu wafanyakazi kuwa hawatendi kazi kama inavyotakiwa, ila cha ajabu hakuna viwango vya kikazi vilivyowekwa ambavyo mfanyakazi anapaswa kuvisikia. Hivyo hatua zozote anazochukua mwajiri kusitisha ajira au kumwadhibu mfanyakazi kwa kigezo cha utendaji mbovu pasipo kuwa na viwango husika vya kuzingatia ni kinyume cha sheria ya Ajira. Muhimu sana mwajiri kuweka vigezo na mfanyakazi ajitahidi kufikia vigezo husika ili kupatikane ufanisi mahali pa kazi.

Kwa ushauri zaidi usisite kuwasiliana nasi kama inavyoelekezwa hapo chini katika makala hii.

Kumbuka ‘kutokujua sheria si utetezi iwapo utatenda kosa lolote tafuta maarifa sahihi ya kisheria yakusaidie kufanya maamuzi sahihi kila siku.

Nakutakia siku njema ndugu yangu.

Mwandishi Isaack Zake ni wakili wa Mahakama Kuu ya Tanzania wa kujitegemea anayefanya katika ofisi za Uwakili Zake Advocates zilizopo Dar es Salaam, Mtaa wa Bibi Titi Mohamed. Isaack Zake anatoa elimu ya kisheria, ushauri wa kisheria na usimamizi wa kisheria katika maeneo mbalimbali kama Sheria za Kazi, Mirathi, Ndoa, Mikataba na Biashara. Kwa ushauri usisite kuwasiliana naye kwa 0713 888 040 au 0787 466 687 na email zakejr@gmail.com

 

 

Uchambuzi wa Sheria.53. Uzembe unaoathiri utendaji wa kazi

Utangulizi

Ndugu msomaji wa makala za Uchambuzi wa Sheria ambapo tumekuwa tukiichambua Sheria ya Kazi. Katika makala iliyopita tumeona juu ya Utoro Uliokithiri au Kutelekeza Kazi. Leo tunaangalia juu kosa la Uzembe unaoathiri utendaji wa kazi. Karibu tujifunze.

Utendaji wa Kazi Usioridhisha

Sheria ya Kazi na Ajira inatambua kuwa mfanyakazi anaweza kuachishwa kazi kwa utendaji usioridhisha ‘poor work perfomance’.

Utendaji wa mfanyakazi usioridhisha ni hali ya kiwango cha utendaji chini ya viwango vya kazi vilivyowekwa na mwajiri. Sheria ya ajira inatambua haki ya mwajiri kuweka viwango vya kazi, hivi ni viwango ambavyo wafanyakazi wanapaswa kuvizingatia katika utendaji wao.

Uzembe kazini au tabia ya uzembe inayosababisha kiwango cha kazi kutokufikiwa linaweza kuwa kosa linalosababisha kusitishwa kwa ajira ya mfanyakazi.

Ni lazima kufahamu kuwa, mwajiri anapomwajiri mfanyakazi kuna mambo anatarajia kutoka kwa mfanyakazi, jambo la msingi sana kwa mwajiri ni utendaji wa kazi kwa viwango vinavyotarajiwa ili kuleta tija na manufaa kwa mwajiri. Hakuna mwajiri anayeweza kuvumilia suala la uzembe ambao utasababisha hasara au kuharibika kwa kazi yake.

Sheria ya Kazi na Ajira kupitia Kanuni za Utendaji Bora ‘Employment and Labour Relations (Code of Good Prictice)’ inaeleza kuwa mfanyakazi anaweza kuachishwa kazi kwa kosa la utendaji mbovu wa kazi kutokana na uzembe.

‘Habitual, substantial or wilful negligence in the performance of work’

Maana yake mfanyakazi anaweza kuchukuliwa hatua za kinidhamu kwa vitendo vya kitabia vya uzembe ulikithiri unaothiri utendaji wa kazi

Vigezo vya kuchukua hatua dhidi ya mfanyakazi kwa Uzembe unaoathiri utendaji

Vipo vigezo vya kisheria vinavyopaswa kuzingatiwa na mwajiri ili kuweza kuchukua hatua dhidi ya mfanyakazi. Waajiri wengi wanashindwa kufahamu ni makosa ya aina gani yanaweza kuonesha kuna uzembe ulikithiri ambao unaathiri kazi. Mahakama imeweka vigezo vya msingi vya kuzingatia ili kuthibitisha suala la uzembe unaathiri kazi. Vigezo hivi vilianishwa katika kesi maarufu ya Donoghue v Stevenson (1932) A.C.562, ambayo ilinukuliwa katika kesi ya Twiga Bancorp Limited v. Zuhura Zidadu na Mwajuma Ally, Marejeo Na.206 ya 2014, mbele ya Mhe. Jaji Aboud wa Mahakama Kuu Kitengo cha Kazi;

  1. Uwepo wa wajibu

Kwamba lazima kuwe kuna wajibu ambao mfanyakazi anapaswa kuuzingatia ‘duty of care’. Ili kosa la uzembe linaloathiri kazi liweze kuthibitika dhidi ya mfanyakazi husika ni lazima kuwepo na wajibu aliopewa mfanyakazi husika. Huwezi kumchukulia hatua mfanyakazi kwa kosa ambalo hawajibiki nalo.

  1. Ukiukwaji wa wajibu

Kwamba wajibu huo umekiukwa na mfanyakazi yaani hakuuzingatia kama alivyopaswa ‘breach of duty of care’. Mfanyakazi anapaswa kuwa ameshindwa kuzingatia wajibu huo kwa uzembe. Mfanyakazi anaacha kufanya anachopaswa kufanya kwa mujibu wa wajibu aliopewa na mwajiri.

  1. Ukiukwaji wa wajibu huo kupelekea madhara

Kwamba kukiukwa huko kwa wajibu huo kumesababisha madhara kwa mwajiri au kazi husika ‘the breach caused damage’. Madhara ni lazima yawe matokeo ya kutotimizwa kwa wajibu huo na mfanyakazi. Mwajiri ni lazima ajiridhishe kuwa yapo madhara ambayo ni matokeo ya mfanyakazi kutokutimiza wajibu wake.

  1. Madhara yawe dhahiri

Kwamba madhara hayo ni dhahiri na yalitarajiwa kutokea endapo mfanyakazi ameshindwa kutekeleza wajibu ‘the damage was foreseeable’. Ni muhimu kuzingatia kuwa madhara yanayotokea kutokana na ukiukwaji wa wajibu ni lazima yawe dhahiri au yaliyotarajiwa kutokea sio yaliyojificha au yasiyohusiana na uzembe wa mfanyakazi.

Hivi ndivyo vigezo vinavyotumika katika kuthibitisha uzembe wa mfanyakazi unaoathiri utendaji wa kazi.

Hitimisho

Uzembe kazini ni moja ya kosa kubwa linaloweza kusababisha kusitishwa kwa ajira hata kama limejitokeza mara moja au kwa kujirudiarudia. Ni dhahiri kuwa kitu kinachowaunganisha mfanyakazi na mwajiri ni kazi, na kazi hiyo inapaswa kufanywa kwa uadilifu na umakini mkubwa ili mfanyakazi alete tija kwa mwajiri na mwajiri aweze kumlipa mfanyakazi ipasavyo. Kosa la uzembe halivumiliki kwa mwajiri, mfanyakazi anapaswa awe makini azingatie maelekezo na viwango vya utendaji vilivyowekwa na mwajiri. Ni muhimu pia kwa mwajiri kuhakikisha kazi anayoitoa inaeleweka vizuri kwa mfanyakazi na wajibu unaopaswa kuzingatiwa unafanywa vizuri.

Kwa ushauri zaidi usisite kuwasiliana nasi kama inavyoelekezwa hapo chini katika makala hii.

Kumbuka ‘kutokujua sheria si utetezi iwapo utatenda kosa lolote tafuta maarifa sahihi ya kisheria yakusaidie kufanya maamuzi sahihi kila siku.

Nakutakia siku njema ndugu yangu.

Mwandishi Isaack Zake ni wakili wa Mahakama Kuu ya Tanzania wa kujitegemea anayefanya katika ofisi za Uwakili Zake Advocates zilizopo Dar es Salaam, Mtaa wa Bibi Titi Mohamed. Isaack Zake anatoa elimu ya kisheria, ushauri wa kisheria na usimamizi wa kisheria katika maeneo mbalimbali kama Sheria za Kazi, Mirathi, Ndoa, Mikataba na Biashara. Kwa ushauri usisite kuwasiliana naye kwa 0713 888 040 au 0787 466 687 na email zakejr@gmail.com

 

 

Uchambuzi wa Sheria.52. Kudharau Mamlaka ya Mwajiri

Utangulizi

Ndugu msomaji wa makala za Uchambuzi wa Sheria ambapo tumekuwa tukiichambua Sheria ya Kazi. Katika makala iliyopita tumeona juu ya Utoro Uliokithiri au Kutelekeza Kazi. Leo tunaangalia juu kosa la Kudharau Mamlaka ya Mwajiri. Karibu tujifunze.

Maana ya Kudharau Mamlaka ya Mwajiri

Kudharau mamlaka ya mwajiri ni aina nyingine ya utovu wa nidhamu anaoweza kufanya mfanyakazi, kunakopelekea kusitishwa kwa ajira yake endapo itathibitika mfanyakazi amedharau mamlaka ya mwajiri.

Katika lugha ya kiingereza kudharau mamlaka ya mwajiri kunajulikana kama ‘insubordination’.

Tafsiri ‘insubordination’ inatokana na kesi ya National Union of Public Service & Allied Worker’s Union (NUPSAWA) Obo Mani and 9 Others vs National Loitteries Board, Labour Case No.576/2012 iliyoamuliwa na Mahakama ya Juu ya Afrika ya Kusini ikisema;

‘Unfair labour practice occurring when an employee refuses to accept the authority of his or her employer or of a person in a position of authority over an employee’

Kwa tafsiri ina maana ya kwamba Kudharau mamlaka ya mwajiri inatokea pale mfanyakazi anakataa kutekeleza maagizo ya mwajiri au mtu mwenye mamlaka juu yake kwa niaba ya mwajiri.

Sheria ya Kazi na Ajira kupitia Kanuni za Utendaji Bora ‘Employment and Labour Relations (Code of Good Prictice)’ inaeleza kuwa mfanyakazi anaweza kuachishwa kazi kwa kosa la Kudharau Mamlaka ya mwajiri.

‘commission of serious or repeated act of insubordination at the employer or during working hours against the employer’

Maana yake

‘vitendo vya mfanyakazi vya kujirudia au tendo moja la kudharau mamlaka ya mwajiri au kudharau mwajiri muda wa kazi’

Vigezo vya kuchukua hatua dhidi ya mfanyakazi kwa Kudharau Mamlaka ya mwajiri

Vipo vigezo vya kisheria vinavyopaswa kuzingatiwa na mwajiri ili kuweza kuchukua hatua dhidi ya mfanyakazi. Waajiri wengi wanashindwa kufahamu ni makosa yepi au vitendo gani vikifanywa na mfanyakazi vinaashiria kosa la kudharau mamlaka ya mwajiri. Mwongozo wa kisheria unaanisha vigezo vinavyoweza kumruhusu mwajiri kumchukulia hatua za kinidhamu mfanyakazi kwa kosa la kudharau mamlaka.

 

  1. Kukataa kwa makusudi kutii maelekezo halali ya mwajiri

Mfanyakazi anapokataa kwa makusudi kutekeleza maagizo halali ya mwajiri anatenda kosa la kudharau mamlaka ya mwajiri. Mwajiri anapotoa maelekezo aidha yeye binafsi au kupitia kiongozi mahali pa kazi ni wajibu wa mfanyakazi kutii maagizo hayo. Kukataa maelekezo hayo kunapelekea kutenda kosa la utovu wa nidhamu.

 

  1. Maelekezo ya mwajiri ni lazima yake kwa mujibu wa sheria na taratibu za kazi

Mfanyakazi anawajibika tu kutii maelekezo ya mwajiri yaliyo kwa mujibu wa sheria na taratibu za kazi. Kwa namna yoyote ile mfanyakazi hatolazimika kutii maagizo ya mwajiri yaliyo kinyume cha sheria au taratibu za kazi. Ni lazima maelekezo ya  mwajiri yawe halali kwa maana yapo ndani ya sheria na taratibu za kazi na yanamuhusu mfanyakazi husika.

 

  1. Maelekezo hayo ni lazima yawe majukumu muhimu yanayopaswa kufanywa/kutekelezwa na mfanyakazi

Ni muhimu pia kuthibitisha kuwa maelekezo husika anayotoa kwa mfanyakazi ni lazima yawe majukumu yanayomuhusu mfanyakazi. Mfanyakazi anawajibika kufanyia kazi maelekezo ambayo yapo ndani ya uwezo wake na kwa kawaida yanaweza kufanyika. Mwajiri hapaswi kutoa maelekezo ambayo kwa kawaida hayatekelezeki au yapo nje ya uwezo wa mfanyakazi husika.

 

Hitimisho

Kudharau mamlaka ya mwajiri ni moja wapo ya kosa linaloweza kusababisha mfanyakazi kusitishwa ajira yake. Ni muhimu mwajiri kuzingatia ili kumwachisa mfanyakazi kwa kosa la kudharau mamlaka ni lazima afuate utaratibu wa haki na kuthibitisha sababu husika. Mwajiri anapaswa kuhakikisha maagizo anayotoa ni halali na yenye kufuata sheria. Mfanyakazi anapaswa kuzingatia kutekeleza maagizo ya mwajiri wake ambayo ni halali wakati wote. Kudharau mamlaka ya mwajiri ni kosa ambalo linaweza kusababisha kusitishwa kwa ajira ya mfanyakazi.

Kwa ushauri zaidi usisite kuwasiliana nasi kama inavyoelekezwa hapo chini katika makala hii.

Kumbuka ‘kutokujua sheria si utetezi iwapo utatenda kosa lolote tafuta maarifa sahihi ya kisheria yakusaidie kufanya maamuzi sahihi kila siku.

Nakutakia siku njema ndugu yangu.

Mwandishi Isaack Zake ni wakili wa Mahakama Kuu ya Tanzania wa kujitegemea anayefanya katika ofisi za Uwakili Zake Advocates zilizopo Dar es Salaam, Mtaa wa Bibi Titi Mohamed. Isaack Zake anatoa elimu ya kisheria, ushauri wa kisheria na usimamizi wa kisheria katika maeneo mbalimbali kama Sheria za Kazi, Mirathi, Ndoa, Mikataba na Biashara. Kwa ushauri usisite kuwasiliana naye kwa 0713 888 040 au 0787 466 687 na email zakejr@gmail.com

Uchambuzi wa Sheria.51. Utoro Uliokithiri au Kutelekeza Kazi

Utangulizi

Ndugu msomaji wa makala za Uchambuzi wa Sheria ambapo tumekuwa tukiichambua Sheria ya Kazi. Katika makala iliyopita tumeona juu ya aina nyingine za Utoro Kazini. Leo tunaangalia juu Utoro Uliokithiri au Kutelekeza Kazi. Karibu tujifunze.

Maana ya Kutelekeza Kazi

Kutelekeza kazi ni aina ya utoro uliokithiri wa kazi unaojitokeza pale mfanyakazi anapoacha kuja kazini kwa muda mrefu sana na kwa nia ya kutokutaka kurudi kuendelea na kazi.

Katika lugha ya kiingereza zinaoneshwa tofauti ya utoro kazini, utoro uliokithiri au kutelekeza kazi. Maneno haya yanafahamika kama ‘absenteeism’ ‘abscondment’ na ‘disertion’.

Utoro wa kawaida ni ule mfanyakazi anaacha kuja kazini kwa muda lakini anayo nia ya kuendelea kufanya kazi. Ila utoro uliokithiri au kutelekeza kazi ni pale mfanyakazi anaacha kabisa kuja kazini pasipo taarifa yoyote kwa nia ya kutokuja tena kazini.

Kutelekeza kazi au utoro uliokithiri (disertion or abscondment) inatokea mara nyingi pale mfanyakazi amepata kazi nyingine lakini hataki mwajiri wake ajue kama yupo mahali kwengine anafanya kazi. Wapo wafanyakazi hawaonekani kazini kwa mwezi mzima au miezi mitatu au zaidi ya hapo. Hali hii ni utoro uliokithiri au kutelekeza kazi.

Waajiri wengi wanatatizwa na aina ya wafanyakazi wanaotelekeza kazi au wanakuwa watoro waliokithiri na wanashindwa kuchukua hatua stahiki dhidi yao. Hali inakuwa ngumu sana kwa kuwa wafanyakazi hao hukata mawasiliano na mwajiri hivyo mwajiri anakosa namna bora ya kumpata mfanyakazi husika. Pia wafanyakazi hao hawaandiki barua ya kujiuzulu au kuomba likizo ya muda bila malipo bali wanaondoka tu.

Hatua za kuchukua

Lazima ifahamike kwamba kutelekeza kazi au utoro uliokithiri ni utovu wa nidhamu ambao unapaswa kushughulikiwa kinidhamu. Mwajiri hapaswi kuchukua hatua labda ya kutokulipa mshahara bila kufuata taratibu za kinidhamu. Waajiri wengi wanakimbilia kutokulipa mshahara pasipo kuhakikisha hatua za kinidhamu zimechukuliwa kwanza. Tuangalie hatua za kuchukua kwenye tatizo au kosa la utoro uliokithiri au kutelekeza kazi;-

  1. Kuwa na mawasiliano mbadala na wafanyakazi wako

Mwajiri unapaswa uwe na mawasiliano ya kutosha na mfanyakazi wako. Ikiwezekana ufahamu mahali anapokaa au namna ya kumpata endapo yeye mwenyewe hutakuwa na mawasiliano nawe. Hii ni muhimu sana linapokuja suala la kutaka kumchukulia hatua mfanyakazi ambaye haonekani. Unaweza kuwa na mawasiliano ya mwenzi wake au mdhamini wake au eneo la serikali ya mtaa anapoishi.

  1. Anzisha mchakato wa kinidhamu na tuma kwa mawasiliano yote

Mara baada ya kuona mfanyakazi haonekani kazini kwa kipindi cha mwezi mmoja au zaidi basi anzisha mchakato wa kinidhamu kwa kumwandikia shitaka la utoro uliokithiri au kutelekeza kazi na kumtaka ajibu na kufika kwenye kikao cha kinidhamu. Ni muhimu barua hizi zikatumwa katika mawasiliano aliyotoa mwajiri au kupelekwa eneo ambalo anakaa. Hii itasaidia kuonesha kuwa mwajiri ulifanya jitihada zote za kuhakikisha unampata mfanyakazi na anajua kinachoendelea. Kama mwajiri ana uwezo anaweza kutoa tangazo kwenye gazeti linalosomwa na watu wengi juu ya kumwita mfanyakazi kwenye kikao cha kinidhamu.

  1. Endesha kikao cha kinidhamu cha upande mmoja

Endapo mfanyakazi atashindwa kujibu tuhuma au kufika kwenye kikao cha kinidhamu, mwajiri anayo haki ya kuendesha kikao kwa kusikiliza upande mmoja na kudhibitisha kosa la mfanyakazi.

  1. Pitisha adhabu inayostahili kwa mfanyakazi husika

Mara baada ya kikao cha kinidhamu kukaa na kuthibitishwa kwa kosa la mfanyakazi, mwajiri anaweza kutoa adhabu inayostahili kwa mfanyakazi husika ikiwa ni kusitisha ajira yake tangu siku hiyo ya maamuzi ya mwajiri.

Hitimisho

Ni muhimu sana kwa mwajiri kufuata utaratibu wa kisheria wa kusitisha ajira kwa sababu za halali na kufuata utaratibu wa haki. Mara nyingi tunaona mwajiri anaacha kuchukua hatua kwa kigezo kuwa hampati mfanyakazi kwenye mawasiliano au anaamua kuacha kulipa mshahara pasipo kufuata taratibu. Mwendo huu wa mwajiri kutokufuata utaratibu mwisho wake mfanyakazi anarudi na kuonekana hakutendewa haki. Ni muhimu kwa mwajiri kuwa na mawasiliano ya kutosha ya mfanyakazi ambayo anaweza kuyatumia kumfikia mfanyakazi hata kama mfanyakazi hataki afikiwe.

Kwa ushauri zaidi usisite kuwasiliana nasi kama inavyoelekezwa hapo chini katika makala hii.

Kumbuka ‘kutokujua sheria si utetezi iwapo utatenda kosa lolote tafuta maarifa sahihi ya kisheria yakusaidie kufanya maamuzi sahihi kila siku.

Nakutakia siku njema ndugu yangu.

Mwandishi Isaack Zake ni wakili wa Mahakama Kuu ya Tanzania wa kujitegemea anayefanya katika ofisi za Uwakili Zake Advocates zilizopo Dar es Salaam, Mtaa wa Bibi Titi Mohamed. Isaack Zake anatoa elimu ya kisheria, ushauri wa kisheria na usimamizi wa kisheria katika maeneo mbalimbali kama Sheria za Kazi, Mirathi, Ndoa, Mikataba na Biashara. Kwa ushauri usisite kuwasiliana naye kwa 0713 888 040 au 0787 466 687 na email zakejr@gmail.com

 

 

Uchambuzi wa Sheria.50. Aina nyingine za Utoro Kazini

Utangulizi

Ndugu msomaji wa makala za Uchambuzi wa Sheria ambapo tumekuwa tukiichambua Sheria ya Kazi. Katika makala iliyopita tumeona juu ya Hatua za Kuchukua kushughulikia Utoro Kazini. Leo tunaangalia juu ya aina nyingine ya utoro kazini. Karibu tujifunze.

Aina nyingine za Utoro kazini

Katika makala zilizotangulia tumeona juu ya utoro kazini unaohusisha kutokufika kazini kwa siku kadhaa na namna mwajiri anavyoweza kuchukua hatua. Hatahivyo, zipo aina nyingine za utoro kazini ambazo Sheria ya Ajira inazitambua na imeweka utaratibu wa namna ya kushughulikia.

Katika mojawapo ya maswali ambayo tulipokea kutoka kwa wasomaji wetu linasema

‘sheria inasemaje juu ya utoro wa mfanyakazi kuwahi kuondoka kazini kabla ya muda?

Katika kujibu swali hili ni lazima kufahamu kuwa utoro kazini haihusishi tu suala la kutokufika kazini kwa siku nzima bali yapo mazingira mengine yanayoweza kuonekana kuwa ni utoro kazini.

Sheria inatambua aina ya utoro kazini kama ifuatavyo;

  • Kutokufika kabisa kazini siku ya kazi
  • Kuchelewa kufika kazini kulingana na muda wa kazi
  • Kuwahi kutoka kazini pasipo ruhusa ya mwajiri
  • Kushindwa kuzingatia muda uliopewa na mwajiri. Mfano kuchelewa kurudi kazini baada ya kupewa muda wa chakula, n.k

Katika makala zilizotangulia tumeweza kuangalia aina moja tu ya utoro kazini yaani kutokufika kazini kwa siku nzima pasipo na sababu na kutokufika huko kukafikia siku 5. Aina nyingine za utoro kama zilivyoneshwa hapo juu ni kuchelewa kazini, kuwahi kutoka au kutokuzingatia muda katika ruhusa ulizopewa na mwajiri.

Kwa hali ilivyo sasa aina hizi nyingine za utoro ndizo zimekithiri sana na zinalalamikiwa mno na waajiri. Kila siku wafanyakazi wamekuwa na visingizio vya kuchelewa kazini au kuwahi kutoka kabla ya muda wa kazi. Hali hii inaathiri utendaji wa kazi na uzalishaji mahali pa kazi.

Wafanyakazi wamekuwa na sababu nyingi sana zinazoweza kutumika kama visingizio vya wao kutokuwahi kazini ikiwepo na suala la foleni, ugonjwa, watoto, misiba, kuharibika kwa vyombo vya usafiri, ukosefu wa nishati ya umeme, ukosefu wa usafiri n.k.

Hatua za kuchukua

Mwajiri kama msimamizi mkuu wa shughuli za kazi anayo haki na wajibu wa kuchukua hatua stahiki endapo tabia hii ya utoro inakithiri miongoni mwa wafanyakazi.

Sheria ya Ajira inaelekeza kuwa mwajiri anaweza kutoa onyo kwa mfanyakazi husika juu ya kurekebisha tabia yake na kubadili mwenendo wake ili kuwahi kazini na kuepuka utoro kazini. Onyo la mwajiri linaweza kutolewa kwa njia ya mdomo na endapo tabia hii inaendelea kushamiri basi onyo la maandishi linaweza kutolewa.

Hitimisho

Ni muhimu kutambua kuwa muda ndio kitu cha thamani sana ambacho mwajiri anapaswa kukilinda na mfanyakazi anapaswa kuheshimu. Ili kazi ilete tija, manufaa na ufanisi bora kwa wateja wa ofisi ni lazima muda uzingatiwe wakati wote.

Mfanyakazi, ili uweze kulipwa ni muhimu kuhakikisha muda wa mwajiri unautendea haki. Ipo dhana kwa wafanyakazi kwa kuwa wanalipwa kwa mwezi basi suala la muda si muhimu kwao kwani wakifanya kazi au wasipofanya bado watalipwa. Ni nadra sana kukuta changamoto ya kupoteza muda kwa wafanyakazi wanaolipwa kwa siku au wiki.

Ni muhimu sana kufahamu kuwa hali na mazingira ya kazi katika zama zilizoendelea inabadilika kwa kasi sana, hivyo wafanyakazi wanapaswa kuzingatia kuwa mabadiliko haya yanaweza kuathiri mfumo wa malipo kuzingatia tija, ufanisi na utendaji wa masaa ya wafanyakazi kama nchi za magharibi zinavyofanya. Mabadiliko haya yapo mlangoni ni suala la muda tu.

 

Kwa ushauri zaidi usisite kuwasiliana nasi kama inavyoelekezwa hapo chini katika makala hii.

Kumbuka ‘kutokujua sheria si utetezi iwapo utatenda kosa lolote tafuta maarifa sahihi ya kisheria yakusaidie kufanya maamuzi sahihi kila siku.

Nakutakia siku njema ndugu yangu.

Mwandishi Isaack Zake ni wakili wa Mahakama Kuu ya Tanzania wa kujitegemea anayefanya katika ofisi za Uwakili Zake Advocates zilizopo Dar es Salaam, Mtaa wa Bibi Titi Mohamed. Isaack Zake anatoa elimu ya kisheria, ushauri wa kisheria na usimamizi wa kisheria katika maeneo mbalimbali kama Sheria za Kazi, Mirathi, Ndoa, Mikataba na Biashara. Kwa ushauri usisite kuwasiliana naye kwa 0713 888 040 au 0787 466 687 na email zakejr@gmail.com